.

Sakras Art Gallery

Sekuenca filmike

Revista gazeta forume

Statistika

 
Vegėza

RTK

TOP CHANNEL

RTV 21

ALSAT

TV KLAN

KLAN KOSOVA

RROKUM TV

RTV ZIK

ALBANIAPRESS

ALBINFO

EXPRESS

KOHA DITORE

ZĖRI INFO

KOSOVA SOT

BOTA SOT

ERENIKU

ZEMRASHQIPTARE

VAJZAT.COM

KOSOVA PRESS

TELEGRAFI

EUROPA E LIRĖ

ZĖRI I AMERIKĖS

PSIKOLOGJIA

TRIBUNA SHQIPTARE

MEKULIPRESS

SHQIP DK

DITURIA

PRESHEVA.COM

DREJTSHKRIMI

RIDVAN BUNJAKU

PSIKIATRIA ONLINE

SEKRETE BUKURIE

Shkencė - T'i kthehemi natyrės

Shkruan: Arsim GJINOCI

www.mjellma.org

FITOTERAPIA

T'I KTHEHEMI NATYRĖS

 

       Ėshtė bimė shumėvjeēare, nga kėrcelli i sė cilės del njė lėng i bardhė qumėshtor. Bimėn mund ta gjejmė nė gjatėsi deri nė 40 cm. Rrėnjėt i ka tė trasha dhe boshtore, me ngjyrė tė verdhė dhe tė kaftė, tė futura thellė nė dhe. Lulet janė me ngjyrė tė verdhė qė e arrijnė diametrin deri nė 4 cm. Luleshurdha gjethet i ka tė ēara dhe tė radhitura nė formė rozete.

 

 

            Ju dhemb dhėmbi'? Apo ndoshta fyti, koka, ndoshta jeni ftohur! Ju mundon pagjumėsia, kolli? Tė gjithė flenė, ju shoqėron vetėm "Mjellma", dhe tė supozojmė se mu nė kėto ēaste shpresoni se do tė gjeni diēka pėr sėmundjen tuaj. Dhe ja... e gjetėt! Por nga bimėt e duhura (tė cilat ndoshta nė kopsht i keni pasur tėrė verėn e nė shtėpi keni ato qė mė sė paku, apo fare nuk nevojiten; ēajin e rusit... dhe mendoni tėrė vera mė kaloi, pa e mbledhur njė bimė tė vetme, ashtu nė mendime nuk mund tė gjeni as andoll, kafetin, aspirin... mos u brengosni. Nėse as kėto nuk i keni ėshtė shumė mirė. Ju mbetet vetėm qė disi ta kaloni natėn, ndėrsa nė mėngjes (atėherė kur barnatorja ende "fenė" nėn dry) ju pret natyra (e cila gjithnjė ėshtė e zgjuar), e nė natyrė: angelika, ftoi, murrizi,. kallami, kaliba (arnika e malit), spinėra, dėllinja, hithi, kalendula mjekėsore, luleshurdha, boronica (qershiza), mullaga e bardhė, shtogu, majdanozi, valeriana, molla e egėr, gėshtenja, lajthia, kaēa, gjethe delli, nevestra (ononis spinosa), sanėza (gentiana lutea), sherpi, kopra e rėndomtė, etj. Dhe ende pa u hapur mirė dera e barnatores, nėse tashmė ndodheni ne pėrqafimin e natyrės, lehtė do tė vėreni se gjysma e sėmundjes suaj u avullua diku, ndiheni mė tė freskėt nė ajrin e pastėr, dhe jo vetėm qė ashtu ju duket, por me tė vėrtetė rilindeni. Ndėrsa ata qė megjithatė vendosin tė presin deri nė orėn 8-t, hapjen e derės sė barnatores, le t'i harrojnė pėr njė ēast kemikaljet dhe le t'i ofrojnė vetes edhe njė rast ku edhe nė barnatore mund tė gjeni diēka tė qėlluar pėr veten tuaj. Mendra, kamomilja, kaēa, mullaga, mjalti, uthulla e mollės... jo vetėm qė do tė ju mjekojnė pa kompensime tė mėvonshme nga ana e shėndetit tuaj, por edhe do tė ju ripėrtėrijnė dhe freskojnė. Mė besoni!

 

            BIMĖT NĖ SHĖRBIM TĖ NJERIUT

 

            Luleshurdha (Taraxacum officinale Web.)

 

            Ėshtė bimė shumėvjeēare, nga kėrcelli i sė cilės del njė lėng i bardhė qumėshtor. Bimėn mund ta gjejmė nė gjatėsi deri nė 40 cm. Rrėnjėt i ka tė trasha dhe boshtore, me ngjyrė tė verdhė dhe tė kaftė, tė futura thellė nė dhe. Lulet janė me ngjyrė tė verdhė qė e arrijnė diametrin deri nė 4 cm. Luleshurdha gjethet i ka tė ēara dhe tė radhitura nė formė rozete. Kjo bimė lulėzon gjatė tėrė vitit, e kryesisht gjatė muajve prill-tetor. Ėshtė e pėrhapur nė vende me lagėshti, nė livadhe, buzė rrugėve, nė vende tė pasura me materie ushqyese etj.

            Gjethet e reja tė kėsaj binte janė mjaft tė pasura me vitaminė C, pastaj me kripėn natyrore (28%) e cila i neutralizon thartėsirat dhe e bėn pastrimin e gjakut, prandaj dhe nė shumė vende pėrdoret si sallatė (Francė, -Holandė). Shumė ekspertė botėror gjethet e kėsaj bime i preferojnė (si sallat) sidomos atyre qė vuajnė nga anemia (pagjakėsia) ngase sipas tyre anemia ėshtė pasojė e mungesės sė kripėrave qė ndodhen nė gjethet e kėsaj bime. U preferohet edhe atyre qė pėrdorin ushqim dietal.

 

 

            Sipas librit Fitonomia Shqipe e Kosovės tė autorit Shefki Sejdiu (Instituti Albanologjik nė Prishtinė),  kjo bimė shumėkund nė viset shqipfolėse quhet edhe: lulė verigu, tamėlēak i livadheve, tamėlēak i butė, lulė krahoshi, lulėpampure, carine, luleajce, luleshurdhe, luledylli, lulegomari, luletambli, bartamli etj.

            Luleshurdha (e tėrė bima) pėrdoret si pjesė pėrbėrėse e shumė ēajeve pėr prodhimin e ekstrakteve e tinkturave tė ndryshme. Ėshtė diuretik, tonik dhe laksativ pėr mėlēi dhe veshkė. Rrėnja e bluar imtė (pasi tė thahet) e kėsaj bime mund tė pihet nė vend tė kafesė, ka shije tė mrekullueshme ndėrsa ajo qė ėshtė mė me rėndėsi; ndikon pozitivisht te sėmundja e reumatizmit, te gjakderdhjet e ndryshme, te sėmundja nervore, pagjumėsia, ērregullimet e shpretkės (lienit), te diabeti (sėmundja e sheqerit). Ndėrsa ekstrakti i pėrgatitur nga rrėnja e luleshurdhės pėrdoret nė rastet e ērregullimit tė mėlēisė sė zezė, rrugėve tė tėmblit, pėr nxitjen e oreksit, pėr pastrimin e fshikėzės sė urinės. Kundėr hemorroideve, ekzemave tė ndryshme, reumatizmit, sėmundjes sė mėlēisė sė zezė, ērregullimeve nė lukth, gurit nė fshikėzėn e vrerit (idhėza) etj, pėrdoret ēaji i pėrgatitur nga bima e thatė.

            Indianėt e Amerikės Veriore, luleshurdhėn e kanė pėrdorur pėr ērregullimet e lukthit. Nė bazė tė disa hulumtimeve shkencore qė u kryen nė Angli nga Paeri, Rutherfordi, Brauningu dhe Vignali, ėshtė vėrtetuar se kjo bimė jo vetėm qė e forcon lukthin, por shumė mirė ndikon edhe nė mėlēi si dhe nė tajimin e vrerit. Mjeku dhe shkencėtari francez Leklerk theksonte se tė sėmurit nga idhėza qė kanė konsumuar ēajet, infuzin, etj., tė kėsaj bime pėr njė kohė tė caktuara, gjendjen nė fshikėzėn e vrerit dhe mėlēi e kanė pasur tė rregulluar. Nė lėngun e rrėnjės dhe gjetheve tė kėsaj bime ndodhet materia Taraksin e cila ndikon si agjens veprues pėr tajimin e vrerit. Ndėrsa nė bimėn e thatė ndodhet njė materie qė ndikon nė tajimin mė tė shpejtė tė urinės. Pra pėr rėndėsinė e kėsaj bime te sėmundjet e "gurėve" ėshtė e tepėrt tė flitet mė shumė.

            Dr. Brismoure u preferon kėtė recetė tė gjithė atyre qė vuajnė nga: lukthi, fishkėza e vrerit, mėlqia etj. - Merret 100 gram lėng nga rrėnja e freskėt e luleshurdhės, 10 gram alkool 90%, 15 gram glicerin dhe 17 gram ujė. Tė gjitha kėto pėrzihen sė bashku dhe nga pėrzierje merret 1 - 2 lugė nė ditė.

            Nėse nuk mund tė siguroni lėng nga rrėnja e bimės nė fjalė, mund tė pėrdorni edhe ekstraktin e pėrgatitur nga bima e tharė.